Xã Tây Đô (với cái tên gợi nhớ “Tây Đô” – kinh đô phía Tây) là vùng đất gắn chặt với lịch sử di sản Thành Nhà Hồ. Trên địa bàn xã Tây Đô có 20 di tích được xếp hạng (trong đó: có 01 di sản văn hoá Thế giới Thành Nhà Hồ, 01 di tích lịch sử cấp quốc gia, 18 di tích cấp tỉnh) nổi bật như Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, Đền nàng Bình Khương, Đình Đông Môn, Chùa Xuân Áng, Công trường khai thác đá cổ An Tôn, Thắng tích động Eo Lê…Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã), công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích – danh thắng trên địa bàn ngày càng được quan tâm, từng bước góp phần phát triển du lịch văn hóa – sinh thái bền vững.

1. Di sản văn hoá Thế giới Thành Nhà Hồ

Đến với Thành Nhà Hồ là tòa thành kiên cố với kiến trúc độc đáo bằng đá duy nhất còn lại tại Đông Nam Á, là một trong rất ít những thành lũy bằng đá còn lại trên thế giới và mang những giá trị nổi bật toàn cầu. Thành được Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397. Vùng lõi Di sản bao gồm: Thành nội, La thành và Đàn tế Nam Giao. Thành nội của di sản Thành Nhà Hồ được bao bọc bởi các làng truyền thống hiện đang còn lưu giữ được nhiều loại hình văn hóa, trình diễn dân gian đặc sắc. 

       Đến thăm Thành Nhà Hồ, du khách không khỏi kinh ngạc về khối lượng đá khổng lồ, cách thức lắp ghép đá xây nên những tường thành, cổng thành đồ sộ, vững trãi. Giá trị nổi bật của tòa thành là những khối đá nặng hàng chục tấn được ghè đẽo thủ công nhưng đạt đến công năng, hiệu quả sử dụng tối đa, riêng biệt và duy nhất có tại Đông Á những năm cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV. Đây là kỳ tích “vô tiền khoáng hậu” hiện nay vẫn chưa được khoa học lý giải.

       Thành Nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 27 tháng 6 năm 2011. Thành Nhà Hồ thu hút đông đảo du khách yêu thích khám phá lịch sử và văn hóa Việt Nam, đồng thời góp phần vào sự đa dạng của danh sách di sản văn hóa thế giới.

2. Đền thờ nàng Bình Khương

Đền thờ nàng Bình Khương thuộc thôn Đông Môn, xã Tây Đô, toạ lạc gần tường thành phía Đông của Di sản Văn hóa Thế giới Thành Nhà Hồ. Tại ngôi đền này, qua khai quật phát hiện bộ hài cốt cổ xưa bên một phiến đá in lõm dấu đầu người và vết đôi bàn tay cào trên đá. Phiến đá kỳ bí được thờ trong hậu cung của ngôi đền. Đây là một ngôi đền linh thiêng, du khách đến di sản Thành Nhà Hồ, khi dừng chân tại đây sẽ được Thuyết minh viên kể về một câu chuyện tình nghĩa vợ chồng đầy thương xót, cảm động của nàng Bình Khương – vợ của một vị quan tên là Trần Công Sỹ, người được giao nhiệm vụ đốc công xây dựng đoạn tường thành này.

3. Chùa Xuân Áng

Chùa Xuân Áng là nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên tại huyện Vĩnh Lộc (cũ) vào tháng 4 năm 1934 dưới sự chủ trì của đồng chí Lê Chủ - Bí thư Tỉnh ủy. Vào tháng 10 năm 1941 Chùa cũng là nơi trú quân của đoàn du kích Ngọc Trạo. Chùa Xuân Áng hiện còn lưu giữ được một số hiện vật cổ như: Ba pho tượng gỗ (điêu khắc Phật và các vị thánh).

4. Nghè Cẩm Hoàng

Nghè Cẩm Hoàng là một công trình kiến trúc cổ độc đáo. được xây dựng vào thế kỷ XVII, quay mặt hướng Nam trên khu đất bằng phẳng. Nơi đây là nơi thờ 02 vị thần: Long Tinh Chàng Hoàng Tử và Quản gia Đô Bác Trịnh Phủ quân Tôn thần. Đây là những vị thần gắn với nhiều giai thoại có công với dân với nước, được Nhân dân ngưỡng vọng, thờ cúng.

Hiện nay, Nghè Cẩm Hoàng còn lưu giữ được hai bản thần tích về các vị Thần, 10 sắc phong của các đời vua triều Nguyễn phong cho các Thần. Vào ngày 06 tháng 02 âm lịch hằng năm, Nghè Cẩm Hoàng tổ chức lễ hội Kỳ Phúc (cầu phúc) một Lễ hội dân gian đặc sắc, mang đậm nét văn hóa truyền thống.

5. Nhà cổ 200 năm tuổi

Ngôi nhà cổ hơn 200 tuổi ở thôn Tây Giai được đời thứ 7 là gia đình ông Phạm Ngọc Tùng gìn giữ như báu vật. Căn nhà được xây dựng vào năm 1810. Chủ nhân đầu tiên của căn nhà là ông cụ Bát (cụ tổ 07 đời của ông Tùng) làm chức quan hàng Bát phẩm của triều đình nhà Nguyễn.

Ngôi nhà được UNESCO công nhận là một trong 10 nhà cổ dân gian có kiến trúc tiêu biểu nhất của Việt Nam, được nhiều tổ chức quốc tế quan tâm, trong đó có Tổ chức JICA của Nhật Bản đã trực tiếp đầu tư trùng tu.

6. Động Eo Lê

Động Eo Lê nằm ở thôn Eo Lê cách Thành Nhà Hồ 5km về phía Bắc là một hang động có cảnh đẹp. Động Eo Lê nằm giữa lưng chừng núi, trong động có vòm động, nền hang có độ cao vừa phải, khá rộng và bằng phẳng, có động ngoài và động trong. Cửa động Eo Lê quay về hướng Nam, nằm trên dãy núi giống như một “phòng tuyến” ôm trọn tòa Thành đá. Đi hết động ngoài, nhìn thấy có ba chữ hán “Lê Sơn Động” được khắc vào thời vua Hàm Nghi nguyên niên (1885). Cửa động Eo Lê ngoảnh về hướng Nam. Đứng trước cửa động, phóng tầm mắt ra xa có thể ngắm nhìn cả cánh đồng rộng lớn, bên phải là dòng sông Mã uốn lượn như hình rồng chầu, bên trái có núi voi phục, trước mặt là Thành Nhà Hồ cổ kính.

7. Hồ Mỹ Xuyên, hồ Quan Nhân, chùa Thái Bình, đền Tam Tổng… là các điểm văn hóa - tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của nhân dân Tây Đô. Hồ Mỹ Xuyên, Hồ Quan Nhân là danh thắng tự nhiên đẹp, cung cấp nguồn nước và cảnh quan du lịch; chùa Thái Bình là nơi sinh hoạt Phật giáo lâu đời; Đền Tam Tổng là nơi thờ ba vị thần linh có công bảo hộ nhân dân, trấn giữ vùng đất kinh đô xưa. Đền không chỉ là điểm tựa tâm linh mà còn là địa chỉ văn hóa - lịch sử có giá trị.

Quần thể di tích - danh thắng xã Tây Đô là một hệ sinh thái văn hóa - lịch sử phong phú, trong đó Thành Nhà Hồ là lõi di sản quốc tế, xung quanh là hồ, đình, đền, chùa và các danh thắng tự nhiên. Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đã mở ra cơ hội tốt để liên kết quản lý, bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng - nhưng vẫn đòi hỏi kế hoạch tu bổ, nguồn lực và quản lý bền vững để phát huy giá trị lâu dài.